Frá holu í jörðinni að stofunni þinni

Það er hægt að hita mann á þrjá vegu og mannkynið hefur prófað þá alla, hvert samfélag í sínu horni heimsins, án þess að spyrja hvert annað.

Saunan er yfirleitt sögð finnsk. Það er rétt að því leyti að orðið er finnskt og að Finnar hafa haldið fastar í þetta en flestir aðrir. En hugmyndin um að loka sig inni í heitu rými og svitna er ekki finnsk uppfinning. Hún kemur upp aftur og aftur, hjá fólki sem vissi ekkert hvert af öðru.

Hér er tímalínan.

Steinöld · Norður-Evrópa

Hola í jörðinni með skinn sem einangrun

Elstu finnsku saunurnar voru ekki hús. Þær voru holur grafnar í jörð, með dýraskinnum strengdum yfir og hitaðar með steinum sem búið var að hita í eldi.

Næsta kynslóð var jarðsauna með moldargólfi, þremur veggjum, einni viðarhurð og torfþaki. Byggingarlist sem hver einasti Íslendingur kannast við úr annarri sögu.

Elsta gerðin er samt ekki alveg horfin. Tjaldsaunur nútímans, dúkur strengdur á grind utan um heitt grjót, eru bein afkomandi holunnar og virka nákvæmlega eins.

Orðið yfir gufuna segir dálítið um hvernig litið var á þetta. Finnar kalla hana löyly, gufuna sem stígur upp þegar vatni er skvett á grjótið. Orðið er ævafornt og rekur sig aftur í frumfinnsk-úgrísku, þar sem það þýddi andi eða sál. Sömu rót má sjá í samísku lievla og í ungversku lélek, sem þýðir enn sál í dag. Gufan var með öðrum orðum ekki bara raki í lofti heldur eitthvað sem bjó í rýminu.

Fornöld · Grikkland og Róm

Rómverjar kölluðu þetta spartverska herbergið

Í rómversku baðhúsunum var sérstakt þurrt svitaherbergi sem hét laconicum. Nafnið er dregið af Lakóníu, héraðinu í kringum Spörtu, því þetta var eina tegund heits baðs sem Spartverjar tóku í mál.

Herbergið var hringlaga með keilulaga þaki og opi efst. Vitruvius lýsir því hvernig bronsskjöldur hékk í keðjum undir opinu og var hífður upp og niður til að stýra hitanum. Þetta er hitastillir, tvö þúsund árum áður en nokkur bjó til hnapp.

Agrippa lét reisa stærsta laconicum sem vitað er um, við Pantheon. Það var um 23 metrar í þvermál.

Röðin var föst. Fyrst var svitnað þurrum svita í laconicum, þar sem hitinn kom ýmist úr eldstæði á gólfinu eða úr sömu rásum og hituðu hin herbergin. Á eftir fór baðgesturinn beint í kalt. Þetta er nákvæmlega sama röð og hver Íslendingur þekkir úr heitum potti og kaldri laug, tvö þúsund árum eldri.

Mesóameríka

Temazcal, hinum megin á hnettinum

Á sama tíma og Rómverjar sátu í laconicum voru Majar að byggja svitaböð í Mið-Ameríku, án nokkurs sambands þar á milli.

Þau heita temazcal. Þetta eru lágar múrbyggingar með einum lágum dyrum sem þarf að beygja sig inn um, og niðurgrafinni gangbraut að þeim. Eldhólfið var sérstök bygging utan á veggnum, og vatni var skvett á heitan vegginn að innan svo að gufan og heitt regn féllu yfir þá sem inni voru.

Í Piedras Negras, borg Maja, hafa fundist átta slík mannvirki. Það best varðveitta er kallað P-7.

Þau voru ekki eingöngu til hreinlætis. Í heimildum eru þau tengd konum eftir barnsburð og þeim sem voru veikir. Orðabók yfir mál Maja lýsir Zumpul-ché sem baði til að reka kuldann út.

Hefðin lifði fram á daga Asteka og lengur. Árið 2020 grófu fornleifafræðingar upp temazcal frá 14. öld í Mexíkóborg, í hverfi sem hét Temazcaltitlán og var hluti af Tenochtitlan. Það var um fimm metrar á lengd.

7. og 8. öld · Miðausturlönd, Norður-Afríka og Spánn

Hammam erfir rómverska kerfið

Þegar rómversku baðhúsahefðinni hnignaði tók önnur við af henni. Hammam byggir beint á rómversku thermae, með sömu röð herbergja: afklæðingarherbergi, kalt, volgt og heitt.

Elstu dæmin sem enn standa eru frá Umayyad-tímanum, 661 til 750. Á áttundu öld voru hammam komin alla leið vestur til Volubilis í Marokkó og til Córdoba á Spáni.

Það sem tryggði útbreiðsluna var ekki tíska heldur trú. Þvottur er hluti af bænahaldinu í íslam, og hammam risu gjarnan við hliðina á moskum. Baðhúsið var því hvort tveggja í senn, trúarleg og borgaraleg stofnun.

Hitinn kom neðan frá, um sömu gólfrásir og Rómverjar höfðu notað, og vatnið var hitað í stórum kötlum við sömu ofna.

Í ottómönskum hammam bættist við eitt sem finnska saunan á ekkert svar við. Á miðju heita herberginu stendur stór upphituð marmarahella, göbek taşı eða naflasteinninn, og þar leggst fólk endilangt. Sama eðlisfræði og grjóthrúgan í Finnlandi, steinn sem geymir hita og skilar honum hægt, nema hér er legið ofan á honum.

Fjöldinn segir hvað þetta var stór hluti af daglegu lífi. Aleppo hafði hundrað sjötíu og sjö hammam fyrir innrás Mongóla. Í Kaíró voru um sjötíu og sjö í rekstri í byrjun nítjándu aldar en átta í byrjun þeirrar tuttugustu og fyrstu. Um Damaskus segir sagan þrjú hundruð sextíu og fimm, eitt fyrir hvern dag ársins.

11. öld · Novgorod

Banya kemst á blað

Elsta ritaða heimildin um rússneska banya er frá elleftu öld og tengist Novgorod, einni elstu verslunarborg Rússlands. Í sömu borg hafa verið grafin upp timburbaðhús frá sama tíma.

Skemmtilegasta lýsingin er í Nestorskrónikunni, rússnesku annálunum frá um 1113. Þar er Andrési postula lagt í munn að lýsa ferð sinni um lönd Slava, og hann segir frá eins og maður sem trúir ekki eigin augum:

Þeir hita húsin þar til hitinn er óbærilegur, afklæðast, smyrja sig með tólg, taka svo ungar greinar og lemja sig með þeim.

Þetta er elsta lýsingin sem við eigum á venik, vöndinum úr ferskum birki- eða eikargreinum sem er enn kjarninn í banya. Hann gegnir tvennu hlutverki, að skvetta vatni á grjótið og að slá húðina á meðan setið er.

Byggingin sjálf var einföld. Stórum steinum var hlaðið í hvelfingu, um metri í þvermál, og eldur kyntur inni í hrúgunni þar til ysta lagið glóði. Þá var grind reist utan um og klædd með skinnum eða greinum. Vatnið fór á grjótið og rýmið varð til.

Banya var ekki bara þvottahús. Þar var hlýtt og nóg af vatni, og því var hún líka staðurinn þar sem konur fæddu börn.

Og lengi vel var hún sameiginleg fyrir bæði kyn. Yfirvöld reyndu að aðskilja kynin 1551, aftur 1743 og enn 1783. Sum baðhús voru samt enn opin báðum kynjum fram á nítjándu öld.

Járnöld til 1930 · Finnland

Reyksaunan lifði í nærri tvö þúsund ár

Þriðja kynslóð finnsku saununnar var savusauna, reyksaunan, og hún kom fram undir lok járnaldar. Hún var ríkjandi allt fram á fjórða áratug síðustu aldar.

Hún er án reykháfs. Eldurinn er kyntur inni í rýminu sjálfu og reykurinn fyllir það. Þegar grjótið er orðið nógu heitt er slökkt í eldinum, reykurinn loftaður út og þá fyrst er farið inn.

Grjóthrúgan er hituð yfir eldi í sex til átta klukkustundir. Á móti heldur hún hita löngu eftir að slökkt er, og það er ástæðan fyrir því að nokkrar fjölskyldur gátu skipst á að fara inn eftir sama daginn. Upphitunin tekur mestallan daginn, notkunin tekur kvöldið.

Fyrstu ofnarnir með reykháf komu fram í Vestur-Finnlandi og breiddust hratt út í bæjarsaunum á átjándu og nítjándu öld. Þar með hvarf sótið af veggjunum, og með því hálfur dagur af bið.

Um 1800 · Írland

Þrjú hundruð svitahús standa enn á Írlandi

Þetta er sá hluti sögunnar sem fæstir þekkja. Á Írlandi eru til yfir þrjú hundruð svitahús, teach allais, hlaðin úr þurrum steini með kragaþaki og reykopi efst. Engir gluggar, og dyrnar lágar og þröngar.

Tvö hundruð fimmtíu og átta þeirra eru á Írlandi og fjörutíu og fjögur á Norður-Írlandi. Í Leitrim-sýslu einni saman eru yfir hundrað.

Lögunin er nær alltaf sú sama, hringlaga eða sporöskjulaga hólf með kragaþaki eða steinbitum yfir og gati efst fyrir reykinn. Ekkert af þessu var skreytt. Þetta eru vinnuhús.

Franskur ferðalangur, Chevalier de Latocnaye, lýsti þeim fyrst árið 1796. Þau standa nær alltaf við læk eða vatn, því eftir hitann var farið beint ofan í kalt vatnið.

Heimildir telja upp langan lista af kvillum sem fólk fór með þangað, allt frá gigt til lungnabólgu. Hvort það gagnaðist er önnur saga, en listinn segir sitt: þetta var ekki afþreying heldur úrræði.

Sama hugmynd, sjö sinnum, án samráðs.

Eftir 1945

Rafmagnsofninn styttir daginn í hálftíma

Rafmagns- og gasofnar komu strax eftir seinni heimsstyrjöldina. Þar með var hægt að hita saunu á hálftíma.

Undanfarinn var tunnulaga málmofninn sem kom fram á tuttugustu öld og hitnaði mun hraðar en hlaðið grjót. Rafmagnið kláraði svo verkið. Það sparaði ekki bara tíma heldur líka eldivið, sem hafði verið forsenda hverrar einustu ferðar í tíu þúsund ár.

Þetta er stærsta breytingin í allri sögunni og hún snýst ekki um hita heldur um tíma. Í tíu þúsund ár hafði það kostað byggingu, eldivið og undirbúning sem tók megnið af deginum að komast í almennilegan hita. Eftir stríð tók það hálftíma og einn rofa.

Um leið breyttist hver mátti eiga saunu. Á meðan upphitunin tók heilan dag var hún sameign, bæjarsauna eða sveitasauna sem margir skiptust á að nota. Þegar hún varð að rofa á vegg gat hún flutt inn á heimilið.

1891 til 1970 · Bandaríkin og Japan

Infrarauði klefinn er eldri en rafmagnsofninn

Hér kemur eitt inn í tímalínuna sem er ekki í réttri röð, því hugmyndin er eldri en flestir halda.

Árið 1891 smíðaði bandaríski læknirinn John Harvey Kellogg það sem hann kallaði ljósabað, kassa fóðraðan að innan með glóperum sem hitaði þann sem sat inni með geislun en ekki heitu lofti. Hann sýndi það í Chicago 1893 og fékk einkaleyfi 1896 undir heitinu Radiant Heat Bath.

Í einkaleyfinu lýsir hann kostinum sem er enn sá sami: baðið kom fólki til að svitna hraðar en tyrknesk eða rússnesk böð, og það við lægri lofthita.

Þetta varð tíska. Í Þýskalandi spruttu upp ljósastofur, og bæði Játvarður sjöundi og Vilhjálmur annar Þýskalandskeisari létu setja upp slík böð í höllum sínum.

Hugmyndin lá svo að mestu í dvala þar til á áttunda áratugnum, þegar hún var tekin upp aftur í Japan undir nafninu Waon, sem þýðir mild hlýja. Þaðan kemur infrarauði klefinn eins og við þekkjum hann.

Munurinn sést best á hitamælinum. Loftið í infrarauðum klefa er venjulega 40 til 60 gráður, í hefðbundinni saunu 70 til 90. Geislunin er á um tíu míkrómetra bylgjulengd, nákvæmlega því sviði sem mannslíkaminn sjálfur gefur frá sér.

En klefinn er samt klefi. Hann þarf gólfpláss, hann er settur saman og hann stendur þar sem hann stendur.

Í dag

Næsta skref er að sleppa herberginu

Öll sagan hér að ofan snýst um rými. Hola, herbergi, hvelfing, baðhús, klefi. Rýmið er hitað og svo fer maðurinn inn í það.

Síðasta skrefið er að sleppa rýminu alveg. Ef hitinn berst hvort eð er með geislun beint á húðina, og loftið í kring skiptir litlu, þá er engin ástæða til að byggja utan um loftið. Þá má leggja hitagjafann beint utan um manneskjuna.

Finnar sjálfir eru ekki hættir. Þar eru rúmlega þrjár milljónir sauna í landi með um fimm og hálfa milljón íbúa, og árið 2020 var finnsk saunamenning skráð á lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf.

Saunapoki er ekki finnsk sauna og á ekki að vera það. Hann er nýjasti liðurinn í mjög langri sögu tilrauna til að gera hitann aðgengilegri en hann var í gær.

Það sem allar þessar hefðir eiga sameiginlegt

Fjórir hlutir koma fyrir aftur og aftur, hjá fólki sem gat ekki hafa vitað hvert af öðru.

Rýmið er lítið og dyrnar lágar, svo hitinn haldist inni. Grjót eða múr geymir hitann og skilar honum hægt. Vatni er skvett á heitt yfirborð til að stýra því hversu þungur hitinn verður. Og á eftir er farið í kalt, hvort sem það er írskur lækur eða finnskt vatn.

Fólk fann þetta út sjö sinnum í óskyldum heimshlutum. Það segir dálítið um hversu vel það virkar.

Allar myndir í greininni nema vörumyndin eru gervigreindar. Endurgerðirnar af steinaldarholunni, laconicum, temazcal, hammam, banya, reyksaunu, írska svitahúsinu, ljósabaði Kellogg og Waon-klefanum byggja á lýsingunum í heimildunum hér að neðan og eru túlkun en ekki ljósmyndir af tilteknum stöðum.

Heimildir

• Visit Jyväskylä, History and traditions, um elstu finnsku saunurnar, tjaldsaunur, upphitunartíma savusauna og rafmagnsofna
• Laconicum, um spartverska svitaherbergið, lýsingu Vitruviusar og laconicum Agrippa
• Penn Museum Bulletin, Mexican and Mayan Sweat-Baths, um Piedras Negras og notkun temazcal
• Archaeology Magazine, um temazcal frá 14. öld sem fannst í Mexíkóborg 2020
• Hammam, um uppruna í rómversku thermae, elstu Umayyad dæmin, naflasteininn og fjölda baðhúsa í Aleppo, Kaíró og Damaskus
• Encyclopedia.com, Banya, um elstu rituðu heimild frá Novgorod
• Irish sweathouse, um teach allais, fjölda þeirra og lýsingu Latocnaye 1796
• Infrared sauna, um ljósabað Kellogg 1891, einkaleyfið 1896, Waon og hitastig infrarauðra klefa
• UNESCO, Sauna culture in Finland, skráð 2020